Trẻ tự kỷ chậm nói không chỉ “ít nói” mà đó là một tập hợp các dấu hiệu liên quan đến giao tiếp, hành vi và cảm xúc. Khi phụ huynh phát hiện sớm và chủ động can thiệp, khả năng cải thiện ngôn ngữ và hòa nhập xã hội của trẻ sẽ được cải thiện. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ cung cấp thông tin hướng dẫn chi tiết: cách nhận biết, nguyên nhân chính, tác động lâu dài nếu không can thiệp

Các dấu hiệu nhận biết trẻ tự kỷ chậm nói

Nhận diện đúng dấu hiệu là bước đầu quyết định giúp phụ huynh không bỏ lỡ “thời điểm vàng” can thiệp tình trạng trẻ tự kỷ chậm nói. Tuy các biểu hiện có thể khác nhau, song khi ngôn ngữ phát triển chậm kèm theo khó khăn trong giao tiếp xã hội thì càng cần cảnh giác về rối loạn phổ tự kỷ.

Dấu hiệu ngôn ngữ – lời nói

Ngôn ngữ là cầu nối đầu tiên giúp trẻ bày tỏ nhu cầu và cảm xúc. Ở trẻ tự kỷ chậm nói, sự phát triển ngôn ngữ thường có nhiều bất thường dễ nhận thấy.

• Trẻ chậm hoặc không phát triển bập bẹ sau 9–12 tháng.
• Đến 15–18 tháng không nói từ đơn rõ rệt.
• Vốn từ sử dụng rất hạn chế khi lớn hơn (trẻ 2–3 tuổi vẫn chỉ nói vài từ rời rạc).
• Khó ghép từ thành cụm từ hoặc câu đơn giản.
• Phát âm sai nhiều, nói lắp hoặc khó hiểu.

Dấu hiệu giao tiếp xã hội

Không chỉ lời nói, kỹ năng giao tiếp xã hội cũng là chỉ báo quan trọng về nguy cơ trẻ tự kỷ chậm nói. Trẻ bình thường ngay từ rất sớm đã có xu hướng nhìn theo, bắt chước và phản hồi lại người lớn. Nếu trẻ có các biểu hiện dưới đây kéo dài, đó có thể là tín hiệu cảnh báo:

• Ít hoặc không giao tiếp bằng mắt.
• Không đáp lại khi gọi tên, không nhìn theo hướng được chỉ.
• Ít hoặc không sử dụng cử chỉ giao tiếp (chỉ tay, vẫy tay, gật đầu/lắc đầu).
• Không bắt chước nét mặt hoặc hành động của người khác.
• Không chia sẻ điều mình thích.

Triệu chứng hành vi kết hợp

Ngôn ngữ kém thường đi kèm với một số đặc điểm khác: hành vi lặp lại (xếp hàng, lắc lư), sở thích hẹp, nhạy cảm với âm thanh/ánh sáng/tiếp xúc, và khó thích nghi với thay đổi lối sống, thói quen. Sự xuất hiện đồng thời của nhiều triệu chứng giúp phân biệt trẻ tự kỷ chậm nói với những trường hợp chậm nói do nguyên nhân đơn thuần (ví dụ: mất thính lực hoặc môi trường ngôn ngữ nghèo nàn). Khi nhiều yếu tố cùng hiện diện, gia đình nên ưu tiên đánh giá đa ngành. 

Nếu trẻ có nhiều dấu hiệu ở những mục trên, đặc biệt là biểu hiện giao tiếp xã hội kèm hành vi lặp lại, nguy cơ trẻ thuộc nhóm trẻ tự kỷ chậm nói càng cao, cần đưa trẻ đi đánh giá chuyên môn sớm để có hướng can thiệp phù hợp.

Nguyên nhân gây ra chậm nói ở trẻ tự kỷ

Mục đích của việc xác định nguyên nhân gây ra tự kỷ chậm nói ở trẻ là để giúp thiết kế can thiệp hợp lý, tránh áp dụng chung chung. Tuy nhiên, trẻ tự kỷ chậm nói hiếm khi chỉ do một nguyên nhân duy nhất. Ba nhóm nguyên nhân chính thường được nhấn mạnh: di truyền, môi trường và sự phát triển não bộ.

Yếu tố di truyền

Nghiên cứu cho thấy rối loạn phổ tự kỷ có tính gia đình; nhiều biến thể gen được liên kết với sự phát triển hệ thần kinh, kết nối giữa các vùng não xử lý ngôn ngữ và xã hội. Sự hiện diện của yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ, nhưng không phải là nguyên nhân chính – tác động môi trường và can thiệp có thể thay đổi lộ trình phát triển của trẻ. Hiểu về yếu tố di truyền giúp bác sĩ giải thích cơ chế và lựa chọn phương pháp theo dõi phù hợp.

Yếu tố môi trường

• Trong thai kỳ: phơi nhiễm hóa chất độc hại, ô nhiễm không khí, thiếu dinh dưỡng, thuốc lá hoặc rượu bia, nhiễm trùng – tất cả đều có thể ảnh hưởng lên sự phát triển não bộ thai nhi.

• Khi sinh: sinh non, thiếu oxy, biến chứng chu sinh có thể làm tổn thương vùng não phụ trách ngôn ngữ.

• Sau sinh: môi trường thiếu kích thích ngôn ngữ (ít nói chuyện, ít tương tác), truyền thông phụ thuộc màn hình, ít chơi tương tác… có thể làm chậm tiến trình phát triển lời nói.

Sự phát triển não bộ

Ở trẻ tự kỷ, cấu trúc não và kết nối giữa các vùng như vỏ não ngôn ngữ, vùng thính giác, vùng xử lý cảm giác khác thường so với trẻ phát triển bình thường. Những khác biệt này gây ra khó khăn trong việc thu nhận, xử lý âm thanh và chuyển đổi thành phản hồi bằng ngôn ngữ. Nhận thức về “cách não xử lý” giúp chuyên gia thiết kế bài tập phù hợp, chẳng hạn tập trung vào mô phỏng âm thanh, can thiệp đa giác quan và lặp lại có cấu trúc. 

Những nguyên nhân này không xuất hiện đơn lẻ mà thường phối hợp với nhau, tạo nên sự khác biệt về biểu hiện và mức độ chậm nói của mỗi trẻ tự kỷ chậm nói.

Ảnh hưởng của việc chậm nói đến trẻ tự kỷ

Việc chậm nói không chỉ là thiếu từ ngữ; hệ quả của nó còn gây ảnh hưởng đến các kỹ năng xã hội, thành tích học tập và trạng thái tâm lý của trẻ trong suốt quá trình phát triển của cuộc đời.

Vấn đề trong giao tiếp xã hội

Khi trẻ tự kỷ chậm nói không diễn đạt được nhu cầu hoặc cảm xúc, điều đó dễ dẫn đến hiểu lầm, xung đột và hành vi quá khích. Trẻ có thể bị bạn bè cô lập, bỏ lỡ cơ hội học tập qua tương tác nhóm. Việc thiếu giao tiếp thực tế làm giảm khả năng luyện tập kỹ năng xã hội – một vòng luẩn quẩn gây trì trệ sự phát triển. Do đó, can thiệp để trẻ có cách biểu đạt ngay lập tức (ví dụ: giao tiếp bằng hình ảnh) giúp giảm stress và mở đường cho kỹ năng nói tiến triển. 

Khó khăn trong học tập

Trong lớp học, ngôn ngữ là công cụ chính để hiểu bài, làm bài và trao đổi với giáo viên. Trẻ tự kỷ chậm nói có vốn từ hạn chế hoặc khó hiểu hướng dẫn sẽ chậm tiến độ, cần giáo án cá nhân hóa, trợ giảng và phương tiện trực quan để bắt kịp. Nếu không có điều chỉnh, khoảng cách học tập so với bạn bè có thể ngày càng lớn.

Ảnh hưởng tâm lý

Sự bất lực khi không thể truyền đạt suy nghĩ kéo theo lo âu, thất vọng và giảm tự tin. Ở tuổi lớn hơn, trẻ có thể trải qua cảm giác cô lập, nguy cơ trầm cảm tăng lên. Đồng thời, phụ huynh chịu áp lực và căng thẳng – đây là yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng hỗ trợ gia đình dành cho trẻ. Vì vậy, can thiệp cần chú trọng cả trị liệu ngôn ngữ lẫn hỗ trợ tâm lý cho gia đình. 

Phương pháp can thiệp trẻ tự kỷ chậm nói hiệu quả nhất

Dưới đây là một số các phương pháp được chứng minh mang lại tiến triển khi triển khai kịp thời, có hệ thống và liên tục.

Phương pháp ngôn ngữ trị liệu 

Ngôn ngữ trị liệu là trụ cột. Chuyên gia ngôn ngữ đánh giá khả năng hiểu và nói của trẻ, sau đó xây dựng bài tập luyện phát âm, mở rộng vốn từ, thực hành hội thoại có cấu trúc và cải thiện kỹ năng giao tiếp phi ngôn ngữ như cử chỉ và biểu cảm. Với trẻ chưa thể nói, công cụ hỗ trợ giao tiếp thay thế (AAC) – như thẻ hình ảnh (PECS) hoặc thiết bị phát âm – giúp trẻ biểu đạt nhu cầu ngay tức thì, giảm stress và tạo nền tảng cho phát triển ngôn ngữ về sau.

Phương pháp âm ngữ trị liệu

Phương pháp này tập trung vào việc rèn luyện các kỹ năng cơ bản như bắt chước âm thanh, phát âm và hiểu ngôn ngữ. Chuyên gia sẽ sử dụng các trò chơi tương tác, hoạt động thú vị để thu hút sự chú ý của trẻ tự kỷ chậm nói. Trong quá trình trị liệu, trẻ được hướng dẫn giao tiếp phi ngôn ngữ thông qua cử chỉ, điệu bộ phát triển lời nói cho trẻ. Đặc biệt, phương pháp này còn giúp trẻ học cách diễn đạt cảm xúc và nhu cầu của mình một cách phù hợp.

Chương trình giáo dục đặc biệt

Môi trường học phù hợp – lớp chuyên biệt hoặc lớp hòa nhập có hỗ trợ – giúp trẻ học theo nhịp riêng, sử dụng phương pháp trực quan và lặp lại. Kết hợp trị liệu trong trường giúp trẻ thực hành giao tiếp trong bối cảnh thực tế, tăng cơ hội tương tác với bạn bè và chuyển kỹ năng từ phòng trị liệu ra đời sống. Giáo viên được đào tạo về tự kỷ và ngôn ngữ hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong tiến trình này.

Thực hành gia đình

Gia đình là nơi luyện tập liên tục và mang tính cá nhân sâu sắc. Vì vậy cần cho trẻ thực hành các hoạt động nhằm cải thiện kỹ năng một cách hiệu quả.

• Tạo thói quen ngôn ngữ: đọc sách, hát, mô tả hoạt động hàng ngày.
• Dùng hỗ trợ trực quan: tranh ảnh, thẻ từ, lịch biểu minh họa cho lịch trình.
• Mẫu lời nói: khi trẻ nói sai hoặc chưa nói, người lớn đưa mẫu đúng để trẻ bắt chước; khen ngay khi trẻ cố gắng.
• Tạo cơ hội giao tiếp có mục đích: đặt đồ chơi ngoài tầm với để khuyến khích trẻ yêu cầu bằng lời nói hoặc thẻ hình.

Phòng khám chuyên khoa Tâm thần Hoàng Yến – Địa chỉ tin cậy điều trị trẻ tự kỷ chậm nói

Phòng khám Chuyên khoa Tâm thần Hoàng Yến, do Bác sĩ Chuyên khoa II Nguyễn Hoàng Yến trực tiếp điều hành. Với hơn 20 năm kinh nghiệm, bác sĩ Nguyễn Hoàng Yến cùng đội ngũ y bác sĩ tận tâm luôn hướng đến việc mang lại dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần – phát triển toàn diện, chất lượng cao cho trẻ.

Tại phòng khám, trẻ tự kỷ chậm nói được tiếp cận các phương pháp khoa học hiện đại, bao gồm liệu pháp ngôn ngữ và các biện pháp hỗ trợ ổn định hành vi khi cần thiết. Mục tiêu điều trị không chỉ tập trung vào việc giảm các biểu hiện chậm nói mà còn giúp phát triển kỹ năng giao tiếp, tương tác xã hội và khả năng tự lập của trẻ theo từng giai đoạn.

Song song với can thiệp cho trẻ, phòng khám còn tư vấn chuyên sâu cho gia đình để phụ huynh nắm rõ đặc điểm của rối loạn và có phương pháp đồng hành hiệu quả tại nhà, góp phần nâng cao kết quả điều trị. Với môi trường thân thiện, sự chăm sóc tận tình và phương pháp trị liệu cập nhật, phòng khám Hoàng Yến là lựa chọn uy tín cho phụ huynh có con tự kỷ chậm nói.

Nếu bạn nhận thấy con có dấu hiệu tự kỷ chậm nói, hãy đưa trẻ tới Phòng khám Chuyên khoa Tâm thần Hoàng Yến để được đánh giá, tư vấn và điều trị kịp thời, giúp trẻ phát triển tối ưu.

Thông tin liên hệ:

• Địa chỉ: số 12 ngõ 44 phố Đỗ Quang, phường Yên Hòa, Hà Nội.
• Hotline: 0974 509 322
• Website: https://phongkhamtamthanhoangyen.com/