Rối loạn ăn uống đang trở thành một trong những vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến trong xã hội hiện đại, đặc biệt ở giới trẻ. Không chỉ ảnh hưởng đến thể chất, rối loạn này còn gây tổn hại nghiêm trọng đến tâm lý và chất lượng cuộc sống. Chúng tôi, với góc nhìn chuyên gia sẽ giúp bạn hiểu rõ rối loạn ăn uống, nhận diện sớm các dấu hiệu, nguyên nhân, và phương pháp điều trị hiệu quả.

Rối loạn ăn uống là gì?

Rối loạn ăn uống là một nhóm các bệnh lý tâm thần đặc trưng bởi sự rối loạn nghiêm trọng trong hành vi ăn uống, nhận thức về cơ thể, và cảm xúc liên quan đến thực phẩm. Người mắc bệnh thường có nỗi ám ảnh quá mức về cân nặng, vóc dáng hoặc thậm chí mất kiểm soát hoàn toàn trong việc ăn uống.

Theo các chuyên gia, rối loạn ăn uống không chỉ là vấn đề của chế độ ăn mà còn là hệ quả của sự mất cân bằng của sức khỏe tâm thần. Tình trạng này có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, béo phì, rối loạn nội tiết, hoặc thậm chí là tử vong nếu không được can thiệp kịp thời.

Các loại rối loạn ăn uống phổ biến

Rối loạn ăn uống được chia thành nhiều dạng khác nhau. Trong đó phổ biến nhất gồm:

– Chán ăn tâm thần (Anorexia Nervosa): Người bệnh hạn chế ăn cực độ vì sợ tăng cân, dù cơ thể đã gầy yếu.

– Cuồng ăn (Bulimia Nervosa): Đặc trưng bởi chu kỳ ăn vô độ, tiêu thụ một lượng thức ăn khổng lồ nhưng lại quan tâm đến cân nặng và có những hành động như nôn ói, lạm dụng thuốc xổ, tập thể dục quá mức.

– Rối loạn ăn vô độ (Binge Eating Disorder): Khác với cuồng ăn, người bệnh cũng có tình trạng ăn độ mất kiểm soát nhưng không có hành vi loại bỏ thức ăn.

– Các dạng khác: như rối loạn ăn chọn lọc, ăn đêm hoặc ám ảnh về ăn sạch.

Mỗi loại mang những biểu hiện và mức độ nguy hiểm riêng, nhưng điểm chung là sự tổn thương sâu sắc về tâm lý và khó kiểm soát được hành vi ăn uống của bản thân.

Các dấu hiệu nhận biết phổ biến của bệnh rối loạn ăn uống

Việc phát hiện sớm rối loạn ăn uống có ý nghĩa quyết định trong hiệu quả điều trị và khả năng phục hồi lâu dài. Tuy nhiên, không phải ai cũng dễ dàng nhận ra những dấu hiệu đầu tiên, bởi bệnh thường có diễn biến âm thầm, len lỏi qua những thay đổi nhỏ trong hành vi, cảm xúc và thể chất. Theo các chuyên gia, một người được coi là có nguy cơ cao khi họ xuất hiện đồng thời nhiều biểu hiện bất thường trong thói quen ăn uống, suy nghĩ về hình thể, cũng như trạng thái bất ổn tâm lý kéo dài.

Thay đổi bất thường về thói quen ăn uống

Dấu hiệu rõ rệt nhất và thường gặp đầu tiên chính là những thay đổi thất thường trong thói quen ăn uống. Người bệnh có thể chuyển từ ăn uống bình thường sang ăn rất ít hoặc rất nhiều một cách đột ngột, và lặp lại hành vi này theo chu kỳ.

Một số biểu hiện dễ nhận thấy như:

– Nhịn ăn kéo dài, bỏ bữa thường xuyên, hoặc ăn với khẩu phần cực nhỏ.

– Ăn quá mức trong thời gian ngắn, thường là vào ban đêm hoặc khi ở một mình.

– Tỏ ra căng thẳng, khó chịu hoặc lảng tránh khi được mời ăn.

– Có hành vi ăn uống lén lút, giấu thức ăn hoặc vứt bỏ thức ăn mà người khác không biết.

Các chuyên gia dinh dưỡng cho biết: Người bị rối loạn ăn uống không mất hoàn toàn nhu cầu ăn, nhưng họ đánh mất mối quan hệ lành mạnh với thực phẩm.

Ám ảnh về cân nặng và vóc dáng

Một trong những biểu hiện cốt lõi của bệnh là nỗi ám ảnh quá mức về cân nặng, vóc dáng và hình ảnh cơ thể. Người bệnh liên tục soi gương, cân nhiều lần trong ngày, và luôn cảm thấy không hài lòng dù thân hình đã rất gầy.

Họ thường có những suy nghĩ sai lệch như:

– Mình quá béo dù thực tế chỉ số BMI đang ở mức bình thường.

– Người khác đang đánh giá cơ thể mình mỗi khi mình ăn.

Những ý nghĩ này lặp đi lặp lại và ảnh hưởng nặng nề đến hành vi ăn uống và tâm lý. Nhiều bệnh nhân rơi vào trạng thái soi xét bản thân khắc nghiệt, từ chối ăn chỉ vì thấy mình chưa đủ gầy.

Thay đổi tâm lý, cảm xúc

Rối loạn trong hành vi ăn uống luôn đi kèm với rối loạn cảm xúc. Người bệnh trở nên dễ nổi nóng, nhạy cảm, hoặc rơi vào trạng thái trầm cảm nhẹ đến nặng.

Một số thay đổi đáng chú ý:

– Mất ngủ, ngủ nhiều bất thường hoặc giấc ngủ không sâu.

– Tự thu mình, tránh giao tiếp với bạn bè, gia đình.

– Cảm giác tội lỗi, xấu hổ sau mỗi lần ăn.

– Khó kiểm soát cảm xúc, dễ căng thẳng trước các tình huống đơn giản.

Các nhà tâm lý học cho rằng đây là vòng luẩn quẩn: rối loạn ăn uống khiến tâm lý bất ổn, và tâm lý bất ổn lại làm trầm trọng thêm hành vi ăn uống lệch lạc.

>>> Xem thêm: Rối loạn cảm xúc: Biểu hiện, nguyên nhân và những ảnh hưởng đến cuộc sống

Dấu hiệu về thể chất

Dù là bệnh lý khởi phát từ hành vi, nhưng rối loạn ăn uống vẫn để lại dấu hiệu thể chất rõ ràng.

Nếu bạn nhận thấy những triệu chứng sau ở người thân hoặc chính mình, hãy cẩn trọng:

– Sụt cân nhanh chóng, thường vượt quá 10% trọng lượng cơ thể trong thời gian ngắn.

– Cơ thể mệt mỏi, yếu ớt, da khô, móng giòn, tóc dễ gãy rụng.

– Mất kinh nguyệt (ở nữ) hoặc rối loạn sinh lý (ở nam).

– Đau bụng, táo bón, đầy hơi hoặc nôn ói thường xuyên.

– Tay chân lạnh, hạ huyết áp, tim đập chậm.

Theo các chuyên gia, khi cơ thể thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng, nó sẽ ưu tiên nuôi dưỡng các cơ quan sống còn như tim, não đồng nghĩa với việc hy sinh da, tóc, tiêu hóa, sinh lý… Đây là lý do vì sao các biểu hiện thể chất thường đến muộn nhưng lại nghiêm trọng.

Hành vi ăn uống cực đoan hoặc nguy hiểm

Ngoài việc ăn ít hoặc ăn quá mức, một số người còn thực hiện các hành vi can thiệp tiêu cực nhằm kiểm soát cân nặng. Những hành vi này cực kỳ nguy hiểm và có thể gây ra hậu quả không thể phục hồi.

Các hành vi thường gặp:

– Tự gây nôn sau khi ăn (thường thấy ở người mắc Bulimia).

– Lạm dụng thuốc xổ, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc giảm cân.

– Nhịn ăn trong nhiều ngày liên tục như một hình phạt cho bản thân.

– Tập luyện thể thao quá mức (dù cơ thể mệt mỏi) chỉ để tiêu hao calo.

Các hành vi này thể hiện sự mất kiểm soát và nỗi sợ hãi sâu sắc với việc tăng cân, cho thấy bệnh đã tiến triển nặng và cần can thiệp y tế khẩn cấp.

Nếu bạn hoặc người thân có ít nhất 2 – 3 dấu hiệu kể trên xuất hiện đồng thời trong hơn 2 tuần, đừng chần chừ. Việc thăm khám sớm tại các cơ sở chuyên khoa là điều cần thiết để xác định mức độ bệnh và lên kế hoạch điều trị phù hợp.

Các nguyên nhân phổ biến gây rối loạn ăn uống

Không có một nguyên nhân duy nhất dẫn đến rối loạn ăn uống. Theo các chuyên gia, đây là một bệnh lý phức tạp hình thành từ sự tương tác của nhiều yếu tố như di truyền, tâm lý, môi trường sống và văn hóa xã hội. Việc hiểu rõ các nguyên nhân này không chỉ giúp người bệnh và gia đình nhận diện sớm mà còn hỗ trợ quá trình điều trị đạt hiệu quả bền vững hơn. 

Nguyên nhân về mặt di truyền

Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong nguy cơ mắc rối loạn ăn uống, đặc biệt ở những người có người thân trong gia đình từng bị bệnh. Các nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra rằng tỷ lệ di truyền có thể chiếm đến 50 – 60% khả năng khởi phát bệnh.

Một số gen liên quan đến chất dẫn truyền thần kinh Serotonin và Dopamine được cho là có tác động mạnh đến việc kiểm soát cảm giác thèm ăn, tâm trạng và hành vi cưỡng chế. Khi những gen này hoạt động bất thường, người bệnh có xu hướng cảm thấy lo âu, mất kiểm soát và tìm đến ăn uống như một cách tự trấn an.

Ngoài ra, yếu tố sinh học bẩm sinh như tốc độ trao đổi chất, cấu trúc hormon hay mức độ nhạy cảm với stress cũng khiến một số người dễ bị tổn thương hơn trước áp lực ngoại hình hoặc cảm xúc. 

Nguyên nhân về mặt thói quen và lối sống

Trong xã hội hiện đại, việc đặt ngoại hình lên hàng đầu vô hình trung tạo ra một chuẩn mực cái đẹp khắc nghiệt. Từ mạng xã hội đến quảng cáo, hình ảnh của những thân hình gầy gò hoặc cân đối lý tưởng được tôn vinh, khiến nhiều người, đặc biệt là phụ nữ trẻ, rơi vào trạng thái so sánh và tự ti.

Thói quen ăn kiêng thiếu khoa học như nhịn ăn, bỏ bữa, dùng thuốc giảm cân hay áp dụng các trend detox cực đoan khiến cơ thể rơi vào trạng thái thiếu năng lượng và gây rối loạn hệ thần kinh điều tiết cảm giác đói, no. Dần dần, người bệnh đánh mất khả năng nhận biết nhu cầu thực sự của cơ thể.

Bên cạnh đó, lối sống căng thẳng và thiếu ngủ cũng là yếu tố nguy cơ cao. Khi cơ thể bị stress kéo dài, hàm lượng cortisol tăng cao khiến não bộ phản ứng bằng cách kích thích cảm giác thèm ăn hoặc ngược lại, làm mất cảm giác ngon miệng. Cả hai trạng thái này đều là tiền đề của rối loạn ăn uống.

Nguyên nhân về mặt tâm lý và cảm xúc

Yếu tố tâm lý là trung tâm của mọi trường hợp rối loạn ăn uống. Những người mang đặc điểm tính cách cầu toàn, nhạy cảm, hoặc dễ lo âu thường có xu hướng muốn kiểm soát tuyệt đối mọi thứ bao gồm cả việc ăn uống và cân nặng của mình.

Một cú sốc tâm lý như bị chê bai ngoại hình, thất tình, hoặc bị bắt nạt học đường có thể trở thành mồi lửa kích hoạt hành vi rối loạn. Trong giai đoạn đầu, việc ăn ít hoặc ăn nhiều trở thành cách để giải tỏa cảm xúc, nhưng lâu dần lại biến thành thói quen cưỡng chế.

Nhiều người bệnh chia sẻ rằng họ không ăn vì đói, mà vì sợ hãi hoặc cô đơn. Ăn uống trong trường hợp này không còn là nhu cầu sinh lý, mà trở thành một công cụ kiểm soát cảm xúc. Khi tâm lý bất ổn kéo dài, cơ chế này dần biến đổi thành bệnh lý như một chu kỳ khép kín giữa lo âu, tội lỗi và tự hủy hoại bản thân.

Các nguyên nhân xã hội và văn hóa khác

Môi trường sống và chuẩn mực xã hội cũng là một tác nhân khiến cho rối loạn ăn uống phát triển. Văn hóa Á Đông vốn coi trọng sự gọn gàng, duyên dáng, đôi khi trở thành áp lực vô hình với phụ nữ trẻ. Trong khi đó, giới nghệ thuật, thể thao hoặc người mẫu phải đối mặt với tiêu chuẩn khắt khe về cân nặng khiến nhiều người buộc phải ép mình trong những chế độ ăn uống cực đoan.

Truyền thông và mạng xã hội cũng góp phần làm gia tăng nhận thức sai lệch. Các influencer thường chỉ chia sẻ hình ảnh đẹp, ít khi nói đến hậu quả của việc giảm cân quá mức. Người xem, đặc biệt là thanh thiếu niên, dễ so sánh bản thân và hình thành tư duy lệch lạc: Gầy là đẹp, béo là thất bại.

Ngoài ra, sự thay đổi nhanh chóng trong nhịp sống đô thị, áp lực học tập và công việc, cùng sự thiếu gắn kết trong gia đình cũng khiến nhiều người trẻ cảm thấy mất cân bằng nội tâm. Họ tìm đến việc kiểm soát ăn uống như một cách duy nhất để khẳng định quyền chủ động của mình trong cuộc sống.

Theo các chuyên gia, xã hội càng phát triển, áp lực về hình thể và sự hoàn hảo càng lớn. Chính điều này khiến rối loạn ăn uống không còn là bệnh của riêng ai mà đang trở thành vấn đề xã hội cần được quan tâm ở tầm quốc gia.

Các phương pháp điều trị rối loạn ăn uống

Điều trị rối loạn ăn uống không chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng. Đó là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kết hợp giữa y học, tâm lý trị liệu, sự hỗ trợ của gia đình và môi trường sống lành mạnh. Theo các chuyên gia, cách tiếp cận hiệu quả nhất là can thiệp đa phương diện, cá nhân hóa cho từng bệnh nhân tùy theo mức độ và loại rối loạn mà họ gặp phải.

Điều quan trọng nhất là người bệnh cần được can thiệp càng sớm càng tốt. Càng để lâu, rối loạn càng ăn sâu vào tư duy, hành vi và cảm xúc gây khó khăn trong phục hồi và tăng nguy cơ tái phát.

Mục tiêu điều trị

Trước hết, chúng ta cần hiểu rõ mục tiêu điều trị rối loạn ăn uống không đơn thuần là đưa cân nặng trở lại mức bình thường. Mục tiêu cốt lõi phải bao gồm:

– Khôi phục thói quen ăn uống lành mạnh và tự chủ.

– Giải quyết tận gốc các vấn đề về sức khỏe tâm thần như tự ti, lo âu, trầm cảm đi kèm.

– Xây dựng lại hình ảnh tích cực về bản thân.

– Nâng cao khả năng ứng phó với áp lực xã hội, văn hóa về ngoại hình.

Một kế hoạch điều trị toàn diện sẽ giúp người bệnh không chỉ phục hồi về mặt thể chất mà còn tái cấu trúc nhận thức, từ đó sống vui khỏe hơn về lâu dài.

Liệu pháp tâm lý

Liệu pháp tâm lý là trụ cột chính trong điều trị rối loạn ăn uống. Có nhiều phương pháp được áp dụng tùy theo mức độ và loại rối loạn, nhưng phổ biến nhất là:

– Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT): Giúp người bệnh nhận diện và điều chỉnh các suy nghĩ sai lệch về thực phẩm, hình thể và giá trị bản thân. CBT đã được chứng minh có hiệu quả cao trong điều trị chán ăn tâm thần (Anorexia) và cuồng ăn (Bulimia).

– Liệu pháp gia đình (FBT): Đặc biệt phù hợp với thanh thiếu niên, FBT khuyến khích phụ huynh trực tiếp tham gia vào quá trình phục hồi, trở thành người giám hộ hành vi ăn uống lành mạnh của con em mình.

– Liệu pháp tâm động học: Đào sâu vào nguyên nhân tâm lý tiềm ẩn như tổn thương thời thơ ấu, cảm giác mất kiểm soát hoặc xung đột bản sắc.

Theo các chuyên gia, liệu pháp tâm lý không nhằm thay đổi người bệnh, mà là giúp họ hiểu mình từ đó tự lựa chọn lại cách đối xử với cơ thể.

Giáo dục dinh dưỡng

Rất nhiều người mắc rối loạn ăn uống không thực sự hiểu về giá trị dinh dưỡng và nhu cầu năng lượng thực tế của cơ thể. Do đó, các chuyên gia dinh dưỡng giữ vai trò quan trọng trong việc:

– Hướng dẫn xây dựng thực đơn phù hợp với từng cá nhân.

– Khôi phục lại cảm giác no và đói sinh lý thay vì bị chi phối bởi cảm xúc.

– Loại bỏ những niềm tin sai lệch như “tinh bột là béo”, “ăn tối sẽ tăng cân”, “chỉ có ăn kiêng mới giảm cân”.

Giáo dục dinh dưỡng còn giúp người bệnh từng bước xây dựng lại mối quan hệ tích cực với thực phẩm, ăn vì nhu cầu chứ không vì sợ hãi hay trốn tránh.

Sử dụng thuốc

Trong một số trường hợp, sử dụng thuốc là cần thiết để kiểm soát các triệu chứng đi kèm như trầm cảm, lo âu hoặc cưỡng chế. Tuy nhiên, thuốc không bao giờ là giải pháp duy nhất.

Các nhóm thuốc thường được chỉ định gồm:

– Thuốc chống trầm cảm (SSRIs): như fluoxetine, giúp cải thiện tâm trạng và giảm hành vi cưỡng chế.

– Thuốc chống lo âu: dùng trong giai đoạn khủng hoảng cảm xúc hoặc mất ngủ kéo dài.

– Thuốc điều chỉnh hormone: trong trường hợp có rối loạn nội tiết kéo dài.

Việc sử dụng thuốc trong điều trị rối loạn ăn uống cần được kê đơn và giám sát nghiêm ngặt bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần, tuyệt đối không nên tự ý dùng hay lạm dụng. Bởi mỗi loại thuốc đều có tác động sâu đến hệ thần kinh và cảm xúc, nếu sử dụng sai liều hoặc không đúng mục đích có thể gây lệ thuộc, rối loạn tâm lý nặng hơn, hoặc thậm chí làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh. 

Người bệnh cần được theo dõi thường xuyên, đánh giá phản ứng lâm sàng và điều chỉnh phù hợp theo từng giai đoạn phục hồi, tránh ngưng thuốc đột ngột hoặc kết hợp thuốc không đúng cách

Nhập viện và chăm sóc y tế

Với những trường hợp bệnh nặng, có biểu hiện suy kiệt cơ thể, nhịp tim chậm bất thường, mất cân nghiêm trọng hoặc có ý định tự tử, người bệnh cần nhập viện để được can thiệp y tế khẩn cấp.

Tại bệnh viện, người bệnh sẽ được:

– Theo dõi các chỉ số sinh tồn như điện giải, huyết áp, nhịp tim, chức năng gan thận.

– Truyền dịch, bổ sung vi chất nếu thiếu hụt nghiêm trọng.

– Thiết lập quy trình ăn uống lại từ đầu, có sự giám sát từng bước.

– Được chăm sóc bởi đội ngũ đa chuyên ngành, bao gồm bác sĩ, điều dưỡng, chuyên gia tâm lý và dinh dưỡng.

Thời gian điều trị nội trú có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tùy theo mức độ tổn thương và phản ứng điều trị của cơ thể.

Vai trò của gia đình

Trong hầu hết các ca điều trị rối loạn ăn uống, gia đình chính là liệu pháp dài hạn mạnh mẽ nhất. Sự ủng hộ, đồng hành và thấu hiểu từ người thân giúp người bệnh:

– Giảm bớt mặc cảm, xấu hổ hoặc tự trách bản thân.

– Có thêm động lực phục hồi, biết rằng mình không đơn độc.

– Dễ dàng tuân thủ kế hoạch điều trị và ngăn ngừa tái phát.

Khi có sự phối hợp đồng bộ giữa y học, tâm lý, dinh dưỡng và gia đình, người bệnh không chỉ có thể phục hồi thể chất mà còn tái thiết lại tinh thần và lòng tự trọng đã từng bị tổn thương sâu sắc. Đó mới chính là mục tiêu cuối cùng và cao nhất của mọi liệu trình điều trị.

Nhóm đối tượng phổ biến của bệnh rối loạn ăn uống

Rối loạn ăn uống không chỉ xuất hiện ở phụ nữ mà đang lan rộng ở cả nam giới, người trung niên và trẻ em.

– Thanh thiếu niên và sinh viên: dễ bị ảnh hưởng bởi mạng xã hội, áp lực thi cử, và hình mẫu sắc đẹp.

– Người làm việc trong lĩnh vực nghệ thuật, thể thao, người mẫu: nơi cân nặng được coi là tiêu chuẩn bắt buộc.

– Người từng có sang chấn tâm lý: thường tìm đến việc kiểm soát ăn uống như cách trốn tránh cảm xúc.

Việc hiểu rõ nhóm nguy cơ giúp bác sĩ và gia đình chủ động phát hiện và can thiệp sớm.

Phòng khám chuyên khoa tâm thần Hoàng Yến – Địa chỉ thăm khám và điều trị rối loạn ăn uống uy tín tại Hà Nội

Tại Hà Nội, Phòng khám chuyên khoa tâm thần Hoàng Yến được đánh giá là một trong những địa chỉ uy tín hàng đầu trong thăm khám và điều trị rối loạn ăn uống. Với đội ngũ bác sĩ có chuyên môn sâu về tâm thần học và dinh dưỡng, phòng khám mang đến phác đồ điều trị cá nhân hóa, phù hợp với từng người bệnh.

Phòng khám Hoàng Yến không chỉ tập trung vào điều trị triệu chứng mà còn hướng đến phục hồi toàn diện từ thể chất, tâm lý đến mối quan hệ xã hội. Người bệnh được thăm khám kỹ lưỡng, theo dõi định kỳ và hỗ trợ tư vấn tâm lý song song với chế độ ăn uống lành mạnh.

Thông tin liên hệ:

• Địa chỉ: số 12 ngõ 44 phố Đỗ Quang, phường Yên Hòa, Hà Nội.
• Hotline: 0974 509 322
• Website: https://phongkhamtamthanhoangyen.com/

Theo bác sĩ chuyên khoa, điều quan trọng nhất trong điều trị là can thiệp sớm và đúng hướng. Khi được phát hiện kịp thời, tỷ lệ hồi phục của người mắc rối loạn ăn uống có thể đạt trên 80%.

Rối loạn ăn uống là căn bệnh không thể xem nhẹ. Nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng hướng, người bệnh hoàn toàn có thể phục hồi và sống khỏe mạnh.

Chúng tôi tin rằng hiểu biết đúng đắn, kết hợp cùng sự hỗ trợ của chuyên gia và gia đình, chính là chìa khóa giúp mỗi người thoát khỏi nỗi ám ảnh mang tên rối loạn ăn uống để trở về với cuộc sống cân bằng, tự tin và trọn vẹn hơn.