Rối loạn cảm xúc theo mùa là một dạng rối loạn cảm xúc, năng lượng và hành vi của con người theo chu kỳ thời tiết. Khi ngày ngắn hơn, ánh sáng giảm hoặc nhiệt độ thay đổi, cơ thể và não bộ cũng có những phản ứng khác nhau. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ cùng bạn tìm hiểu toàn diện về rối loạn cảm xúc theo mùa, các triệu chứng đặc trưng, nguyên nhân, cũng như phương pháp điều trị được các chuyên gia tâm thần khuyến nghị.

Tổng quan về rối loạn cảm xúc theo mùa

Rối loạn cảm xúc theo mùa (Seasonal Affective Disorder – SAD) không chỉ đơn thuần là “cảm thấy buồn khi trời lạnh” mà là một dạng trầm cảm có tính chu kỳ, thường xuất hiện vào một thời điểm nhất định trong năm, đặc biệt là mùa đông hoặc mùa hè.

Hiểu rõ cơ chế hoạt động và biểu hiện của SAD giúp người bệnh chủ động hơn trong việc nhận biết và tìm kiếm hỗ trợ y khoa kịp thời.

Rối loạn cảm xúc theo mùa là gì?

Rối loạn cảm xúc theo mùa là một dạng rối loạn tâm thần trong đó cảm xúc, hành vi và năng lượng của người bệnh thay đổi tùy thuộc vào mùa trong năm. Theo các nghiên cứu của Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ (NIMH), SAD được coi là một dạng trầm cảm tái phát, xuất hiện định kỳ và biến mất khi mùa thay đổi.

Các chuyên gia nhận định rằng ánh sáng tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc điều hòa nhịp sinh học, serotonin và melatonin, ba yếu tố quyết định đến cảm xúc và giấc ngủ. Khi lượng ánh sáng giảm (như vào mùa đông), não bộ giảm sản xuất serotonin là chất giúp con người cảm thấy vui vẻ và tỉnh táo dẫn đến các triệu chứng buồn bã, mất năng lượng, và thậm chí là tuyệt vọng.

Các giai đoạn thường gặp của rối loạn cảm xúc theo mùa

Rối loạn cảm xúc theo mùa có thể được chia thành hai dạng chính: SAD theo mùa đông và SAD theo mùa hè.

– SAD mùa đông thường xuất hiện khi trời lạnh, ban ngày ngắn, ánh sáng yếu. Người bệnh có xu hướng ngủ nhiều, ăn nhiều tinh bột và cảm thấy chậm chạp, buồn bã.

– Ngược lại, SAD mùa hè lại xảy ra khi thời tiết quá nóng hoặc ánh sáng quá mạnh, gây mất ngủ, bồn chồn và cáu gắt.

Mỗi dạng có những biểu hiện khác nhau, nhưng đều ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống, học tập và công việc nếu không được phát hiện sớm.

>>> Xem thêm: Rối loạn giấc ngủ: Triệu chứng, nguyên nhân và thực trạng ở giới trẻ

Các triệu chứng phổ biến của rối loạn cảm xúc theo mùa

Các triệu chứng của rối loạn cảm xúc theo mùa không chỉ biểu hiện ở cảm xúc buồn chán mà còn ảnh hưởng đến thể chất, thói quen ăn ngủ và hành vi xã hội. Nhận diện sớm các dấu hiệu giúp bác sĩ đưa ra phác đồ điều trị phù hợp, giảm thiểu biến chứng lâu dài.

Triệu chứng chung

Người bị rối loạn cảm xúc theo mùa thường biểu hiện

– Mệt mỏi, giảm năng lượng và mất hứng thú với các hoạt động yêu thích.

– Dễ rơi vào trạng thái tự cô lập, mất tập trung và có suy nghĩ tiêu cực.

– Các triệu chứng thể chất như rối loạn giấc ngủ, thay đổi cân nặng, và giảm ham muốn cũng khá phổ biến. 

Một số bệnh nhân mô tả cảm giác như “bị mắc kẹt trong sương mù”, không thể thoát khỏi tâm trạng u ám kéo dài hàng tuần hoặc hàng tháng.

Triệu chứng đối với SAD theo mùa đông

Trong SAD mùa đông, bệnh nhân thường có xu hướng ngủ nhiều, ăn nhiều carbohydrate, đặc biệt là đồ ngọt. Cảm giác mệt mỏi, uể oải kéo dài khiến họ mất động lực làm việc và giao tiếp xã hội.

Các chuyên gia cho biết, đây là kết quả của việc thiếu ánh sáng tự nhiên, làm giảm nồng độ serotonin và rối loạn chu kỳ melatonin là hormone điều chỉnh giấc ngủ. Ngoài ra, mức năng lượng giảm sút còn có thể làm trầm trọng thêm cảm giác cô lập và tự ti.

Triệu chứng đối với SAD theo mùa hè

Trái ngược với SAD mùa đông, SAD mùa hè thường khiến người bệnh mất ngủ, chán ăn, lo âu và bồn chồn. Nhiệt độ cao cùng với thời gian ban ngày dài hơn làm rối loạn chu kỳ sinh học tự nhiên.

Một số người cảm thấy dễ kích động, khó chịu và giảm khả năng tập trung. Trong những trường hợp nặng, các biểu hiện này có thể phát triển thành rối loạn lo âu hoặc hoảng sợ, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần.

Các nguyên nhân chính dẫn đến rối loạn cảm xúc theo mùa

Nguyên nhân gây ra rối loạn cảm xúc theo mùa rất đa dạng, bao gồm cả yếu tố sinh học lẫn sức khỏe tâm thần. Theo các chuyên gia, SAD hình thành từ sự kết hợp của sinh hóa não bộ, nhịp sinh học và yếu tố môi trường.

Sự mất cân bằng serotonin trong não

Serotonin là một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng giúp điều hòa cảm xúc và tạo cảm giác hạnh phúc. Vào mùa đông, lượng ánh sáng tự nhiên giảm khiến cơ thể sản xuất ít serotonin hơn, dẫn đến cảm giác buồn bã và trầm cảm.

Một nghiên cứu của Đại học Columbia cho thấy những người bị SAD có mức hoạt động của serotonin transporter cao hơn, làm giảm lượng serotonin khả dụng trong não.

Rối loạn melatonin và chu kỳ ngủ, thức

Melatonin là hormone điều hòa giấc ngủ được tiết ra khi trời tối. Vào mùa đông, khi ban đêm dài hơn, melatonin được sản xuất nhiều hơn, gây buồn ngủ kéo dài và giảm tỉnh táo. Ngược lại, vào mùa hè, lượng melatonin giảm làm người bệnh khó ngủ và dễ cáu gắt.

Sự rối loạn này không chỉ ảnh hưởng đến giấc ngủ mà còn làm thay đổi mức năng lượng và cảm xúc trong ngày.

Rối loạn nhịp sinh học theo mùa

Nhịp sinh học (circadian rhythm) là “đồng hồ sinh học” của cơ thể, điều chỉnh chu kỳ ngủ, thức, và sản xuất hormone. Khi ánh sáng tự nhiên thay đổi đột ngột, nhịp sinh học bị lệch pha, khiến cơ thể không đồng bộ với thời gian thực tế.

Điều này dẫn đến cảm giác mệt mỏi, mất tập trung, và rối loạn cảm xúc kéo dài. Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia khuyến nghị liệu pháp ánh sáng cho bệnh nhân SAD.

Yếu tố tâm lý và nhận thức

Ngoài nguyên nhân sinh học, yếu tố tâm lý cũng đóng vai trò quan trọng. Những người có tiền sử trầm cảm, lo âu hoặc stress mãn tính dễ bị SAD hơn.

Cảm giác cô đơn, thiếu tương tác xã hội trong mùa lạnh hoặc căng thẳng do thời tiết nóng bức có thể làm trầm trọng thêm triệu chứng. Một số nghiên cứu còn cho thấy di truyền cũng có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc SAD.

Rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD) được điều trị như thế nào?

Điều trị SAD cần sự phối hợp giữa nhiều phương pháp: liệu pháp ánh sáng, tâm lý trị liệu, thuốc chống trầm cảm và thay đổi lối sống. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng và đặc điểm cá nhân của từng bệnh nhân.

Liệu pháp ánh sáng

Đây là phương pháp điều trị phổ biến nhất đối với SAD mùa đông. Người bệnh sẽ được tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo có cường độ cao, mô phỏng ánh sáng mặt trời, giúp điều chỉnh nhịp sinh học và tăng cường serotonin.

Theo các nghiên cứu, chỉ cần 20–30 phút mỗi sáng tiếp xúc với đèn trị liệu ánh sáng 10.000 lux có thể giúp cải thiện tâm trạng đáng kể sau vài tuần.

Liệu pháp tâm lý

Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) được đánh giá là hiệu quả lâu dài trong điều trị SAD. Phương pháp này giúp người bệnh nhận diện và điều chỉnh suy nghĩ tiêu cực, đồng thời học cách thích ứng với sự thay đổi mùa.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng việc duy trì kết nối xã hội, tập thể dục nhẹ và thư giãn tinh thần cũng góp phần giảm đáng kể mức độ trầm cảm theo mùa.

Sử dụng thuốc

Trong trường hợp SAD ở mức độ trung bình đến nặng, bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI (như sertraline hoặc fluoxetine). Thuốc giúp tăng lượng serotonin trong não, cải thiện tâm trạng và năng lượng.

Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc hoặc dừng thuốc mà cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa tâm thần, vì việc lạm dụng có thể gây ra tác dụng phụ không mong muốn. 

Xây dựng lối sống khoa học, lành mạnh

Duy trì thói quen sinh hoạt điều độ, ngủ đủ giấc, tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên và ăn uống cân bằng là cách hữu hiệu để ngăn ngừa SAD tái phát.

Chúng tôi khuyến nghị nên dành ít nhất 30 phút mỗi ngày ngoài trời, kết hợp thiền, yoga hoặc hít thở sâu, giúp ổn định tâm trạng và giảm căng thẳng. Ngoài ra, việc hạn chế caffeine, rượu và thiết bị điện tử trước khi ngủ cũng mang lại lợi ích rõ rệt.

Phòng khám chuyên khoa tâm thần Hoàng Yến – Địa chỉ thăm khám và điều trị các bệnh rối loạn tâm thần được nhiều bệnh nhân tin tưởng và lựa chọn

Nếu bạn hoặc người thân đang có dấu hiệu rối loạn cảm xúc theo mùa, việc tìm đến chuyên gia tâm thần uy tín là điều vô cùng quan trọng.

Phòng khám chuyên khoa tâm thần Hoàng Yến là một trong những cơ sở được nhiều bệnh nhân lựa chọn nhờ đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm, từng công tác tại các bệnh viện lớn. Phòng khám áp dụng phác đồ điều trị chuẩn quốc tế, kết hợp giữa y học hiện đại và liệu pháp tâm lý cá nhân hóa.

Thông tin liên hệ:

• Địa chỉ: số 12 ngõ 44 phố Đỗ Quang, phường Yên Hòa, Hà Nội.
• Hotline: 0974 509 322
• Website: https://phongkhamtamthanhoangyen.com/

Với không gian thăm khám riêng tư, dịch vụ tận tâm và quy trình hỗ trợ chuyên sâu, phòng khám Hoàng Yến đã giúp hàng nghìn bệnh nhân kiểm soát tốt các rối loạn cảm xúc, rối loạn lo âu, trầm cảm và rối loạn giấc ngủ.

Nếu bạn đang tìm kiếm nơi thăm khám tin cậy, đừng ngần ngại liên hệ với phòng khám chuyên khoa tâm thần Hoàng Yến để được tư vấn, chẩn đoán và điều trị sớm nhất  vì sức khỏe tinh thần của bạn xứng đáng được chăm sóc đúng cách.